Ավելորդ խուճա՞պ, թե՞ գրագետ պաշտպանություն

Տարին սկսելուն պես ի հայտ եկավ բոլորիս արդեն հայտնի Կորոնավիրուսը, որը հազարավոր զոհերի, վարակակիրների, համատարած խուճապի պատճառ դարձավ: Եվ վերջապես՝ երեք ամիս անց, գրանցվեց առաջին դեպքը Հայաստանում, ինչն, իհարկե, անխուսափելի էր՝ հաշվի առնելով, որ մեր բոլոր հարևան երկրներում վիրուսն արդեն տարածված էր: Ներկայիս պահին վարակվելու վտանգը երկրում այդքան էլ մեծ չէ, քանի որ վարակված մարդիկ գտնվում են փակ տարածքում, սակայն պաշտպանվելն ավելի քան անհրաժեշտ է: Իսկ ինչպե՞ս են Հայաստանում մարդիկ պաշտպանվում վիրուսից: Ահա մի փոքրիկ ռադիոնյութ, որտեղ մեր անցկացրած հարցման շրջանակներում մարդիկ պատմել են վիրուսից պաշտպանվելու՝ իրենց միջոցների մասին:

Վիրուսը մարդու կյանքում

Վերջին 3 շաբաթվա ընթացքում ամենաքննարկված թեմաներից է կորոնավիրուսը, որը Չինաստանից կարճ ժամանակահատվածում տարածվել է ամբողջ աշխարհով: Հիվանդների քանակը օրեցօր աճում է, կան մահացածներ: Այս նյութում առաջարկում եմ խոսենք

Վիրուսների մասին, ինչեր են դրանք, ինչպես են տարածվում

Ինչպես նվազեցնել հիվանդանալու հավանականությունը

Մինչև այսօր հանդիպած այլ վիրուսներ

 

Վիրուսները ոչ բջջային կառուցվածք ունեցող հարուցիչներ են, բազմանում են միայն կենդանի բջիջների ներսում։ Վիրուսները վարակում են կյանքի բոլոր բջջային ձևերը՝ կենդանիներ,բույսեր նաև բակտերիաներ։ Վիրուսները բաղկացած են երկու կամ երեք մասերից։ Բոլոր վիրուսներն 

ունեն գենետիկական նյութ՝ ԴՆԹ կամ ՌՆԹ (գենետիկական տեղեկատվությունը կրող մասնիկներ): Նաև վիրուսներն ունեն սպիտակուցե թաղանք, որը պաշտպանում է գեները այլ նյութերից: Վիրուսները տարածվում են բազմաթիվ ճանապարհներով: Բույսերի վիրուսները փոխանցվում են բույսից բուսահյութով սնվող միջատների միջոցով, կենդանական վիրուսները փոխանցվում են արնախում միջատների միջոցով (մոծակներ) ։ Այս եղանակով հիվանդությունը փոխանցող օրգանիզմներն անվանվում են վեկտորներ (փոխանցողներ)։ Գրիպի վիրուսները 

_1308-3293.jpg

տարածվում են օդակաթիլային եղանակով՝ հազի և փռշտոցի միջոցով։ Ռոտավիրուսները փոխանցվում են երեխաների հետ անմիջական շփման հետևանքով։ ՄԻԱՎ-ը սեռական ճանապարհով և վարակված արյան ներարկմամբ։

 

 

Ինչպես նվազեցնել հիվանդանալու հավանականությունը

Hygiene-21817.jpeg

Հաճախակի լվացեք ձեռքերը, հատկապես հիվանդ մարդկանց հետ շփումից և նրանց միջավայրում գտնվելուց հետո: Ձեռքերն օճառով և ջրով լվանալը կամ ալկոհոլային հիմքով քսուքներով շփելը ոչնչացնում է վիրուսը:

Պահպանեք շնչառական հիգիենան

Հազալիս կամ փռշտալիս ծածկեք բերանը, քիթը արմունկով 

b79cb1a10843edd4603c8c6cbe3feeff.gif

կամ անձեռոցիկով: Հազալիս կամ փռշտալիս բերանը և քիթը ծածկելը կանխում է մանրէների և վիրուսների տարածումը: Եթե փռշտում կամ հազում եք Ձեր ձեռքերի մեջ, կարող եք «աղտոտել» առարկաները կամ մարդկանց, որոնց դիպչում եք:

Խուսափեք աչքերին և բերանին դիպչելուց

Օրվա ընթացքում ձեռքերը դիպչում են բազմաթիվ մակերեսների, որոնք բազում են մանրէներով: Եթե <<աղտոտված>> ձեռքերով դիպչեք աչքերին կամ բերանին, կարող եք վիրուսը մակերեսից փոխանցել ներս:

 

Մինչև այսօր հանդիպած այլ վիրուսներ

Թռչնի գրիպ (2003 թ.)

Այս վիրուսի հարուցիչները (H5N1) հազվադեպ են վարակում մարդկանց: Սակայն 2003 թ. թռչունների հետ սերտ շփում ունեցող մարդկանց մոտ նկատվեցին վիրուսի հարուցիչները: Այդ թվականի փետրվարից մինչև 2008 թ.-ի փետրվար արձանագրվել է 361 հիվանդացել, որոնցից 227-ը մահացել են բուժման ընթացքում:

Էբոլա 2013-2016թթ.

Առաջին վարակվածները եղել են Գվինեայի բնակիչներ, որից հետո վարակը արագ տարածվել է 

AP_19199482493361.jpg

Նիգերիայում, Սինեգալում և այլ Աֆրիկական երկներում: Մահվան հավանականությունը կազմում է 25%-90% (միջինում 50%):: Էբոլան տարել է ավելի քան 11,3 հազար կյանք: Ընդորում դեռ չի հայտնաբերվել վակցինա, կամ բուժման միջոց

 

Խոզի գրիպ 2009 թ.

Առաջին անգամ արձանագրվել է ԱՄՆ-ում և Մեքսիկայում: Ըստ 2009 թ. հաշվարկների եղել է 255 716 վարակված և 2 627 զոհ աշխարհի տարբեր վայրերում: Ըստ տարբեր աղբյուրների վարակի առաջացումից մինչև 2019 թ. արձանագրվել է 18,5-500 հազար մահ: Այս պահին տվյալ վարակը տարել է ամենաշատ կյանքերը 21-րդ դարում: Սակայն ըստ Հարվարդի համալսարանի ուսանողների հետազոտությունների խոզի գրիպից մահանալու հավանականությունը կազմում է 0,007% , այն ավելի ցածր է քան <<սովորական>> գրիպից մահանալու հավանականությունը:

 

 

Սովորող սովորեցնող

29251087_204331640340217_829637341_o

Սովորող սովորեցնող նախագծի շրջանակում մենք՝ կենսաբանության ընտրության խմբի սովորողներս, այցելեցինք Արևելյան դպրոց, մեր կրտսեր ընկերներին։ Մեզ հետ վերցրել էինք տարբեր բույսերի կտրոններ, վերջիններս միասին տնկեցինք համապատասխան թաղարններում, սակայն նախապես մանրամասն բացատրեցինք կտրոններ ստանալու տեխնոլոգիան, բացահայտեցինք տվյալ բույսի խնամքին վերաբերող գաղտնիքները։ Փոքրիկները խոստացան հետևել իրենց տնկած բույսերին, մենք էլ մեր հերթին խոստացանք կրկին այցելել նրանց՝արդյունքը տեսնելու և նոր բույսեր տնկելու նպատակով։

Continue reading

Քայլարշավ

NK.jpgՄարտի 18-ին ավագ և միջին դպրոցների սովորողների հետ գնացինք Վերին Չարբախ: Գնացել էինք թաղամասի էկոլոգիական խնդիրները ուսումնասիրելու համար: Քայլարշավը տևեց մոտ  1.5 ժամ:Ճանապարհին ականատես եղանք իրար հակասող երևույթների`ծաղկած գեղեցիկ ծառերն ու բույսերը, քչքչոցով հոսող գետը կարծես հանգստացնող երաժշտություն լիներ բոլորիս համար, բայց մյուս կողմից աղբակույտով ողողված տարածքներն ու ափամերձ հատվածներն էին:Հետո գնացինք ընկեր Հասմիկի եղբոր հողամաս: Այնտեղ ոմանք ծառերի տնկիներ էին հանում, իսկ ոմանք էլ գետնից չորացած ճյուղերն էին հավաքում: Աշխատանքը ավարտելուց հետո գնդակ խաղացինք, գիրք կարդացինք:

 

 

Բջջի կառուցվածք

Մարդու մարմինը մյուս օրգանիզմների նման ունի բջջային կառուցվածք: Բջիջները գտնվում են միջբջջային նյութում, որն ապահովում է նրանց մեխանիկական ամրությունը, սնունդը և շնչառությունը: Բջիջները տարբերվում են իրենց չափերով, ձևով և ֆունկցիաներով, բայց դրանք բոլորն էլ ունեն կառուցվածքի որոշ ընդհանուր գծեր: Continue reading

Սպիտակուցներ

Սպիտակուցները (պրոտեիններ) բարձրամոլեկուլային բնական օրգանական միացություններ են: Սպիտակուցների մոլեկուլները պարունակում են ածխածին, ջրածին, ազոտ, թթվածին և ծծումբ, որոշ տեսակներ՝ նաև ֆոսֆոր: Սպիտակուցները a – ամինաթթվային օղակներից կազմված շղթաներ են և կազմում են բջիջների չոր զանգվածի 50%-ից ավելին: Լինելով կենդանի օրգանիզմների կենսագործունեության արդյունք (սինթեզվում են կենդանի բջիջների կողմից)՝ սպիտակուցներն ապահովում են նրանց գոյության, զարգացման, հասունացման և սերնդային նմանակի վերարտադրման հնարավորությունները: Սպիտակուցների հատկությունները պայմանավորված են նրանց մեջ ամինաթթուների հաջորդականությամբ: 

Continue reading

ԴՆԹ և ՌՆԹ

  • ԴՆԹ

Նուկլեինաթթուները պոլիմերներն են որոնք գտնվում են բջջում: Բջջում կան երկու տեսակի նուկլեինաթթուներ ԴՆԹ և ՌՆԹ: ԴՆԹ-ի մոլեկուլները իրենցից ներկայացնում են երկու իրար փաթաթված թելեր: Մեկ մոլեկուլում կա հարյուրավոր նուկլեյնիդներ: Նուկլեյնիդը միացություն է որը կազմված է երեք նյութից՝ազոտական հիմքից,ածխաջրից և ֆոսֆորական թթվից: Ածխաջրի պարունակությունից առաջացել է ԴՆԹ անվանումը:

  • ՌՆԹ

ՌՆԹ-ն իր կառուցվածքով նման է ԴՆԹ-ի մեկ շղթային: Բջջում կա ՌՆԹ-ի մի քանի տեսակներ, որոնց ֆունկցիան սպիտակուցի սինթեզի մասնակցությունն է: Դրանք փոխադրող ՌՆԹ-ներն են որոնք չափերով շատ փոքր են: Նուկլեինաթթուների հիմնական ֆունկցիան սպիտակուցների կառուցվածքի մասին տեղեկատվության պահպանումն է հաջորդ սերունդների փոխանցումը:

Նյութափոխանակություն

Նյութափոխանակության աֆտոտրոֆ և հետերոտրոֆ եղանակները

Կախված նրանից, թե կենսասինթեզի համար քիմական տարրերն, առաջին հերթին ածխածինն ինչ ձևով են անցնում բջիջ, կենդանի օրգանիզմները բաժանվում են ավտոտրոֆների և հետերոտրոֆների։ Ավտոտրոֆները որպես ածխածնի աղբյուր օգտագործում են անօրգանական միացություն CO2 և սինթեզում են օրգանական միացություններ։ Ավտոտրոֆ սննդառության եղանակներից են ֆոտոսինթեզը և քեմոսինթեզը։ Ֆոտոսինթեզի դեպքում որպես էներգիայի աղբյուր ծառայում է լուսային էներգիան, իսկ քեմոսինթեզի դեպքում՝ անօրգանական միացությունների օքսիդացումից անջատված էներգիան։ Երկրի վրա ապրող օրգանիզմներից ֆոտոսինթեզ իրականացնում են բույսերի մեծ մասը, ֆոտոսինթեզող բակտերիաները և կապտականաչ ջրիմուռները, որոշ նախակենդանիներ։ Էներգիայի սկզբնաղբյուրն Արեգակի էներգիան է, որն այս օրգանզիմները վերափոխում են քիմիական կապի էներգիայի։ Հետագայում այդ էներգիան սնման շղթաներով օգտագործվում է հետերոտրոֆ օրգանիզմների կողմից։ Քեմոսինթեզ իրականացնում են որոշ բակտերիաներ[1](ծծմբակտերիաներ)։

Հետերոտրոֆ օրգանիզմներն ընդունակ չեն անօրգանական միացություններից սինթեզելու օրգանական միացություններ։ Նրանք իրենց կենսագործունեության համար անհրաժեշտ օրգանական նյութերը՝ օրինակ՝ ածխաջրերը լիպիդները, սպիտակուցները, նուկլեինաթթուները, սինթեզում են օգտագործելով արտաքին միջավայրից ստացված օրգանական նյութերը։ Հետերոտրոֆ սննդառության եղանակներից են՝ սապրոֆիտները և մակաբույծները։ Սապրոֆիտները մահացած օրգանիզմների օրգանական նյութերի հաշվին սնվողներն են։ Այդպիսիք են կենդանիների մի մասը, նեխման և խմորման բակտերիաները, գլխարկավոր սնկերը, բորբոսասնկերը և դրոժները։ Մակաբույծները կենդանի օրգանիզմների օրգանական նյութերի հաշվին սնվողներն են։ Այդպիսիք են որոշ նախակենդանիներ, մակաբույծ որդեր, տզեր, արյունածուծ միջատներ, բակտերիոֆագեր, հիվանդություն առաջացնող բակտերիաներ, մակաբույծ սնկեր, ծաղկավոր բույսեր։ Արտաքին միջավայրից տարբեր կենդանի օրգանիզմների բջիջների թափանցող և դրանցից արտազատվող նյութերի բնույթն էապես տարբերվում է միմյանցից։ Օրինակ՝ կանաչ բույսերն արտաքին միջավայրից կլանում են ածխաթթու գազ, ջուր,հանքային նյութեր, իսկ արտաքին միջավայր են արտազատում ֆոտոսինթեզի արդյունքում առաջացած թթվածինը։ Միևնույն ժամանակ ամբողջ օրվա ընթացքում շնչառության համար կլանում են թթվածին և արտազատում՝ ածխաթթու գազ։

, մետաբոլիզմ  բոլոր կենդանի էակների հիմնական հատկությունն է։ Այն անընդհատ և ներդաշնակ ընթացող ռեակցաների ամբողջություն է, որի ընթացքում միջավայրից օրգանիզմ ներթափանցած նյութերը վերափոխվում են բազմաթիվ միջանկյալ ու վերջնական բաղադրամասերի, և առաջանում է էներգիա։ Այդ էներգիայի շնորհիվ սինթեզվում են օրգանիզմին բնորոշ միացություններ, որոնք մտնում են բջջի կառուցվածքային տարրերի կազմության մեջ։ Էներգիան միաժամանակ օգտագործվում է բջիջների կենսագործունեության այլ գործընթացներում և աշխատանք կատարելու համար։ Այսպիսով, միջավայրի և օրգանիզմի միջև տեղի ունեցող նյութերի փոխանակությունն անհրաժեշտ պայման է կենդանի էակների գոյատևման համար։

Նյութափոխանակության աֆտոտրոֆ և հետերոտրոֆ եղանակները

Կախված նրանից, թե կենսասինթեզի համար քիմական տարրերն, առաջին հերթին ածխածինն ինչ ձևով են անցնում բջիջ, կենդանի օրգանիզմները բաժանվում են ավտոտրոֆների և հետերոտրոֆների։ Ավտոտրոֆները որպես ածխածնի աղբյուր օգտագործում են անօրգանական միացություն CO2 և սինթեզում են օրգանական միացություններ։ Ավտոտրոֆ սննդառության եղանակներից են ֆոտոսինթեզը և քեմոսինթեզը։ Ֆոտոսինթեզի դեպքում որպես էներգիայի աղբյուր ծառայում է լուսային էներգիան, իսկ քեմոսինթեզի դեպքում՝ անօրգանական միացությունների օքսիդացումից անջատված էներգիան։ Երկրի վրա ապրող օրգանիզմներից ֆոտոսինթեզ իրականացնում են բույսերի մեծ մասը, ֆոտոսինթեզող բակտերիաները և կապտականաչ ջրիմուռները, որոշ նախակենդանիներ։ Էներգիայի սկզբնաղբյուրն Արեգակի էներգիան է, որն այս օրգանզիմները վերափոխում են քիմիական կապի էներգիայի։ Հետագայում այդ էներգիան սնման շղթաներով օգտագործվում է հետերոտրոֆ օրգանիզմների կողմից։ Քեմոսինթեզ իրականացնում են որոշ բակտերիաներ[1](ծծմբակտերիաներ)։

Հետերոտրոֆ օրգանիզմներն ընդունակ չեն անօրգանական միացություններից սինթեզելու օրգանական միացություններ։ Նրանք իրենց կենսագործունեության համար անհրաժեշտ օրգանական նյութերը՝ օրինակ՝ ածխաջրերը լիպիդները, սպիտակուցները, նուկլեինաթթուները, սինթեզում են օգտագործելով արտաքին միջավայրից ստացված օրգանական նյութերը։ Հետերոտրոֆ սննդառության եղանակներից են՝ սապրոֆիտները և մակաբույծները։ Սապրոֆիտները մահացած օրգանիզմների օրգանական նյութերի հաշվին սնվողներն են։ Այդպիսիք են կենդանիների մի մասը, նեխման և խմորման բակտերիաները, գլխարկավոր սնկերը, բորբոսասնկերը և դրոժները։ Մակաբույծները կենդանի օրգանիզմների օրգանական նյութերի հաշվին սնվողներն են։ Այդպիսիք են որոշ նախակենդանիներ, մակաբույծ որդեր, տզեր, արյունածուծ միջատներ, բակտերիոֆագեր, հիվանդություն առաջացնող բակտերիաներ, մակաբույծ սնկեր, ծաղկավոր բույսեր։ Արտաքին միջավայրից տարբեր կենդանի օրգանիզմների բջիջների թափանցող և դրանցից արտազատվող նյութերի բնույթն էապես տարբերվում է միմյանցից։ Օրինակ՝ կանաչ բույսերն արտաքին միջավայրից կլանում են ածխաթթու գազ, ջուր,հանքային նյութեր, իսկ արտաքին միջավայր են արտազատում ֆոտոսինթեզի արդյունքում առաջացած թթվածինը։ Միևնույն ժամանակ ամբողջ օրվա ընթացքում շնչառության համար կլանում են թթվածին և արտազատում՝ ածխաթթու գազ։

Վիրուս

Վիրուս , ոչ բջջային կառուցվածք ունեցող հարուցիչ, որը բազմանում է միայն կենդանի բջիջների ներսում։ Վիրուսները վարակում են կյանքի բոլոր բջջային ձևերը՝ կենդանիներից ու բույսերից մինչև բակտերիաներ և արքեաներ։

Վիրուսներն առաջին անգամ նկարագրվել են 1892 թվականին Դմիտրի Իվանովսկու կողմից որպես՝ ծխախոտի բույսերը վարակող ոչ բջջային ախտածիններ։ Ծխախոտի խճանկարի վիրուսը հայտնաբերել է Մարտին Բեյերինկը 1898 թվականին։ Այդ ժամանակից ի վեր հայտնաբերվել և մանրամասն նկարագրվել են շուրջ 5000 տեսակի տարբեր վիրուսներ, չնայած այն բանին, որ հայտնի են վիրուսների միլիոնավոր ձևեր։ Վիրուսներ հայտնաբերվել են գրեթե բոլոր էկոհամակարգերում և նրանք կենսաձևերից ամենաբազմաքանակն են։ Վիրուսների մասին գիտությունը վիրուսաբանությունն է, որը մանրէաբանության (միկրոբիոլոգիա) ենթաճյուղերից է։

Վիրուսները բաղկացած են երկու կամ երեք մասերից։

  • բոլոր վիրուսներն ունեն գենետիկական նյութ՝ ԴՆԹ կամ ՌՆԹ։ Սրանք երկար մոլեկուլներ են, որոնք կրում են գենետիկական տեղեկատվությունը,
  • բոլոր վիրուսներն ունեն սպիտակուցե կապսիդ, որը պաշտպանում է գեները,
  • որոշ վիրուսներ ունեն նաև լիպիդային պատյան, որը շրջապատում է կապսիդը բջջից դուրս գտնվելու ժամանակ

Վիրուսների ձևերը տարբեր են՝ հասարակ պարուրաձևից և իկոսաեդրից  մինչև ավելի բարդ կառույցներ։ Վիրուսների մեծ մասը շատ փոքր են լուսային մանրադիտակով հայտնաբերվելու համար։

Վիրուսների էվոլյուցիոն ծագումն ամբողջությամբ պարզ չէ։ Հնարավոր է՝ նրանց մի մասը ծագել է բակտերիաներից։ Էվոլյուցիայում վիրուսները խաղում են կարևոր դեր գեների հորիզոնական տեղափոխման մեջ՝ սրանով նպաստելով գենետիկական բազմազանությանը։ Որոշ գիտնականներ վիրուսները համարում են կենդանի ձևեր, քանի որ վերջիններս կրում են գենետիկական նյութ, վերարտադրվում են և բնական ընտրությամբ ենթարկվում էվոլյուցիայի։ Այնուամենայնիվ, վիրուսների մոտ բացակայում են կենդանի օրգանիզմներին բնորոշ որոշ կարևոր հատկանիշներ, որի պատճառով վիրուսներին անվանում են «կյանքի ոչ բջջային ձևեր»։